Prof. Dr. Nevzat ARTIK
Ankara Üniversitesi Gıda Güvenliği Enstitüsü Kurucu Müdürü
GİRİŞ
Ülkemizde 7 ayrı bölgemizde 193 farklı peynir üretilmektedir. Peynirlerimizin katma değerini artırmak için markalaşma çok önemlidir. Çiftçi ve ülke gelirinin artırılması için peynirde markalaşma için üreticilerin birlikte çalışması zorunludur. Bu amaçla peynir üreticileri markalaşma için her peynire ait kalite ve kültürel değerleri öne çıkaran bir hikayesi hazırlanmalıdır. Bu amaçla ilk aşama, hikayesi bilinen bir peynirin coğrafi işaretinin alınması ve AB coğrafi işaretine başvurulmasıdır. İlk aşamada markalaşma ihtimali olan ve ekonomik açıdan üretimi yaygın olan 10-15 farklı peynirlerin seçilmesi ve peynir üreticilerinin ortak bir yol izleyerek ürünlerin hem üretimin kaliteli olarak üretilmesi ve markalaşmasının sağlanması için devlet desteğini de almasıdır. 20-23 Kasım 2025 tarihinde Ulusal Süt Konseyinin düzenlemiş olduğu “Yerel Güç, Küresel Vizyon” teması ile gerçekleşen Uluslararası Süt Zirvesinde; Modeatör Prof. Dr. Nevzat ARTIK tarafından yönetilen “ Coğrafi İşaret ve Markalaşma Panelinde peynir konusunda Fransız “Comte peyniri” konusunda Claude Vermot Desroches markalaşma konusunda önemli bilgiler paylaştı. Aynı panelde Kültür ve Turizm uzmanı ve Kültür Ataşesi Gökhan Çete; Yeditepe Üniversitesi Öğretim Üyesi Nicolas Carter ve Ticaret Bakanlığı Markalaşma daire Başkanı Ebru Gülsoy peynirde markalaşma konusunda önemli bilgiler sundular. Panelin ana teması peynir markalaşması için projeler üretilmesi ve Tarım ve Orman Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığı liderliğinde ve Ulusal Süt Konseyinin tüm paydaşlarının ortak proje ile seçilecek ve markalaşma potansiyeli olan yeterince üretilen peynirler için ortak markalaşma grubu oluşturulmasına karar verilmiştir.
Coğrafi işaret kavramı: dünyada ve Türkiye’de son yıllarda önem kazanmaya başlamıştır. Artan tüketici bilinci ve geleneksel ürünlere olan talep artışı, coğrafi işaretli ürünlerin piyasalardaki pazarını yükselerek ulusal ve uluslararası pazarlarda önem kazanmış durumdadır. Bu işaretler, o ürünün belirli bir kaliteye, üne veya diğer özelliklere sahip olduğunu gösterir. Coğrafi işaretler sayesinde, tüketiciler ürünlerin özgün olduğunu ve belirli bir bölgeye ait olduğunu bilir.
Türkiye’de coğrafi işaretler, 22.12.2016 tarih ve “6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu “ kapsamında tescil edilerek korunmaktadır. Koruma kapsamından amaç, marka, coğrafi işaret, tasarım, patent, faydalı model ile geleneksel ürün adlarına ilişkin hakların korunması ve bu suretle teknolojik, ekonomik ve sosyal ilerlemenin gerçekleştirilmesine katkı sağlamaktır. Coğrafi işaretler alansal, yöresel, bölgesel, ülkesel genelliğe, bir anlamda anonim duruma sahip olup, sağladığı hak belli bir kişiye veya bazı kişilere bağlanamaz. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’na göre aşağıda listelenen kurum ve kuruluşlar coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı tescil başvurusunda bulunma hakkına sahiptir:
Coğrafi İşaretlerin Önemi ve Özellikleri
Coğrafi işaretleri önemli kılan unsurlardan bir tanesi, içinde barındırdığı anlam ve onun bir kırsal kalkınma aracı olarak küreselleşmeye karşı, yerel hareketlerin teşvikini sağlayan bir olgu olarak görülmesidir. Bu nedenle, coğrafi işaretin yerele ve dolayısıyla kırsal kalkınmaya sağladığı avantajlar çok fazla ve çeşitlidir bunlar aşağıda sunulmuştur.
- Koruma Aracı olarak Cİ: Bu işaretler, sahte kullanımdan dolayı üreticileri haklarının gasp edilmesinden, tüketicileri ise aldatılmaktan koruyan bir araçtır.
- Pazarlama Aracı olarak Cİ: Tescilli coğrafi işaretler, ürünün pazardaki bilinirliği, imajını ve profilini olumlu etkilemektedir.
- Kırsal Kalkınma Aracı olarak Cİ: Kırsal bölgelerde gelir ve istihdam yaratarak, yerel işletmelerin sürdürülebilirliğinin sağlanması, kırsal-kültürel mirasın ve biyo çeşitliliğin korunması amacı ile kullanılabilmektedir.
- Ekonomik Bir Denge Oluşturma Aracı olarak Cİ: Az gelişmiş ile gelişmiş alanlar arasındaki ekonomik farklılığın giderilmesinde kullanılabilmektedir.
- Bilgi Aracı olarak Cİ: Coğrafi işaretler, üretici ile tüketici arasında bilginin ve kültürün paylaşımını sağlayan önemli bir bilgi aracıdır. Özellikle tüketicilerin sadece tükettikleri ürün hakkında değil, bölgenin kültürü hakkında da bilgi sahibi olmasına olanak verirler.
Coğrafi işaret kolektif bir haktır ve ürüne ait işaret; belirgin bir nitelik, ün, köken, yöreye özgü, ayrıntılı üretim süreci ile belirlenmektedir. Bu yönüyle kültürel geçmiş ve tarihsel süreç başvuruda dikkate alınan önemli bir unsur olarak ele alınmaktadır. Toplumların kültürel mirasları, en değerli hazineleridir.
Türkiye’de Coğrafi İşaretli Peynirler Değerlendirilmesi
Kültür, toplumların tarihsel süreçleri içerisinde şekillenen ve nesiller arası aktarılan her türlü maddi ve manevi değerler bütünüdür. Bir ülkenin kültürü, yaşam tarzı ve ekonomik koşullarına göre çeşitlilik gösteren geleneksel gıdalar, kültürel zenginliklerin açığa çıkarılmasında oldukça önemlidir. Geleneksel gıdaların; benzerlerinden ayrılması ve haksız rekabete karşı korunması, kalitesi ve üretim koşullarında sürekliliğin sağlanması, değerinin artırılması ve markalaşmasında Coğrafi İşaret (Cİ) tescilinin payı oldukça önemlidir.
PEYNİR MARKALAŞMASI İÇİN GEREKENLER
Peynir markalaşması için üç temel unsur gerekir: Yasal uyum (TGK Peynir Tebliği ve TGK etiketleme yönetmeliği), güçlü marka kimliği (tasarım, hikâye, farklılaşma) ve pazarlama stratejisi (dağıtım, tüketici güveni, sürdürülebilirlik).
Peynir Markalaşması İçin Temel Gereklilikler
- Yasal ve Teknik Uyum
Peynir Tebliği: Türkiye’de peynir üretimi ve piyasaya arzı için Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yayımlanan TGK Peynir Tebliği’ne uyum şarttır. Çiğ süt, pastörizasyon, olgunlaştırma süreleri, katkı maddeleri ve nem/tuz oranları gibi teknik kriterler belirlenmiştir. Örneğin, çiğ sütten üretilen telemesi haşlanmamış peynirler en az 4 ay olgunlaştırılmadan piyasaya sunulamaz.
Hijyen ve üretim koşulları: Onaylı işletmelerde üretim, kontrollü iklimlendirme ve uygun muhafaza koşulları zorunludur.
- TGK Etiketleme zorunlulukları: Peynirin adı, üretici bilgileri, ülke kökeni, net ağırlık, içerik listesi, alerjen bilgileri, besin değerleri ve üretim/son kullanma tarihi etikette yer almalıdır.
- Marka Kimliği ve Tasarım
- Görsel kimlik: Etiket ve ambalaj tasarımı, tüketiciye güven ve kalite algısı verir. Renk, tipografi ve logo seçimi peynirin karakterini yansıtmalıdır.
- Hikâye anlatımı: Peynirin kökeni, üretim yöntemi, yöresel özellikleri veya sürdürülebilirlik vurgusu markaya değer katar. Her peynirin bir hikayesi olmalıdır. Bu kültür açısından çok önemlidir
- Farklılaşma: Rakiplerden ayrışmak için özel peynir türleri (özel üretim teknikleri,örneğin keçi sütü, organik üretim, probiyotik katkı) veya coğrafi işaret kullanımı çok önemlidir.
- Pazarlama ve Dağıtım Stratejisi
- Hedef pazar analizi: Yerel tüketici beklentileri ile uluslararası trendler (örneğin sağlıklı beslenme, düşük tuz, fonksiyonel gıdalar) dikkate alınmalıdır.
- Güven ve şeffaflık: Tüketiciler için üretim sürecinde izlenebilirlik ve sertifikalar (ISO, HACCP, organik sertifika) güven unsuru sağlar.
- Sürdürülebilirlik: Çevre dostu ambalaj, yerel süt tedariki ve karbon ayak izinin azaltılması markaya sosyal sorumluluk değeri katar.
- Dağıtım kanalları: Market rafları, gurme dükkânlar, e-ticaret ve restoran iş birlikleri markanın görünürlüğünü artırır.
Peynir markalaşması, yalnızca lezzet ve kalite değil; aynı zamanda yasal uyum, güvenilir etiketleme, güçlü marka hikâyesi ve sürdürülebilir pazarlama stratejisi ile mümkündür.
Ülkemizde Coğrafi İşaret Almış Peynirler
Binlerce yıllık medeniyetlere ev sahibi olmuş Anadolu’nun kültürel mirası ve orta iklim kuşağında yer alan ülkemizin iklimsel özgülüğü ve mikro klima bölgelerinin sıklığı neticesinde ülkemizde coğrafi işaret almış bazı peynirler ile ilgili bilgiler Çizelge 1 de gösterilmiştir.
Çizelge 1:Coğrafi işaret almış peynirler ile ilgili bilgiler
| COĞRAFI İŞARET ADI | TESCIL TARIHI | BAŞVURUYU YAPAN | CI TÜRÜ | COĞRAFI SINIR | ||||||||||||
|
|
|
Mahreç | Trabzon İli | ||||||||||||
| Grana Padano Peyniri | 28.03.2018 | Consorzioper la Tutela
del Formaggio Grana Padano |
Menşe | İtalya’nın Po ve Reno Nehri Kıyılarındaki
Bazı Bölgeler |
||||||||||||
| Erzincan Tulum Peyniri | 12.09.2000 | Erzincan Sanayi ve Ticaret Odası | Menşe | Erzincan İli ve İlçeleri | ||||||||||||
| Ezine Peyniri | 05.08.2006 | Ezine Peynirini ve Mandıracılarını Koruma, Geliştirme ve Tanıtma Derneği | Menşe | Ezine, Bayramiç ve Ayvacık İlçeleri ile Şerbetli, Etili, Ahlatlıburun, Küçüklü, Alibeyköy, Söğütalan,
Karacaören,Kurşunlu ve Kirazlı köyleri |
||||||||||||
| Edirne Beyaz Peyniri | 23.10.2007 | Edirne Ticaret ve Sanayi Odası | Menşe | Türkiye Sınırları | ||||||||||||
| Erzurum Civil Peyniri | 06.02.2009 | Erzurum Ticaret Borsası
|
Mahreç | Erzurum İli ve İlçeleri | ||||||||||||
| Erzurum Küflü Civil Peyniri | 01.03.2010 | Erzurum Ticaret Borsası
|
Mahreç | Erzurum İli ve İlçeleri | ||||||||||||
| Diyarbakır Örgü Peyniri | 15.02.2010 | Diyarbakır Valiliği | Mahreç | Diyarbakır İli ve
İlçeleri |
||||||||||||
| Kars Kaşarı | 14.02.2014 | Kafkas Üniversitesi Rektörlüğü | Menşe | Kars ve Ardahan İlleri ile İlçeleri | ||||||||||||
| Malkara Eski Kaşar Peyniri
|
06.12.2017 | Malkara Ticaret ve
Sanayi Odası |
Menşe | Tekirdağ İli Malkara
İlçesi |
||||||||||||
| Yozgat Çanak Peyniri
|
18.12.2017 | Yozgat Belediye Başkanlığı | Mahreç | Yozgat | ||||||||||||
| Karaman Divle Obruğu Tulum Peyniri | 08.12.2017 | Karaman Ticaret ve Sanayi Odası | Menşe | Karaman İli Ayrancı İlçesi | ||||||||||||
| Van Otlu Peyniri | 31.12.2018 | Van Ticaret ve Sanayi Odası | Menşe | Van ve Hakkari İlleri | ||||||||||||
| Antep Sıkma Peyniri | 04.06.2018 | Gaziantep Ticaret Borsası | Menşe | Gaziantep İli | ||||||||||||
| Antakya Sürkü (Çökeleği) | 26.02.2018 | Antakya Ticaret ve
Sanayi Odası |
Mahreç | Hatay İli | ||||||||||||
| Antakya Küflü Sürkü | 12.06.2018 | Antakya Ticaret ve Sanayi Odası | Mahreç | Hatay İli | ||||||||||||
| Manyas Kelle Peyniri | 16.12.2020 | Manyas Kaymakamlığı | Mahreç | Balıkesir İli Manyas, Bandırma ve Gönen
İlçeleri |
||||||||||||
| Bolu Keşi | 22.09.2020 | Bolu Ticaret ve Sanayi Odası
|
Mahreç | Mengen ve Mudurnu İlçeleri, Sakarya İli Taraklı İlçesi ve
Bilecik İli Gölpazarı İlçesi |
||||||||||||
| Kırklareli Beyaz Peyniri
|
23.12.2020 | Kırklareli Ticaret ve Sanayi Odası ile
Ticaret Borsası |
Menşe | Kırklareli İli | ||||||||||||
| Antakya Carra Peyniri
|
18.02.2021 | Antakya Ticaret ve Sanayi Odası | Menşe | Hatay ili Antakya, Arsuz,Belen, Yayladağ, Altınözü ve Reyhanlı ilçeleri
|
||||||||||||
| Gümüşhane Deleme Peyniri
|
17.03.2021 | Gümüşhane Ticaret ve
Sanayi Odası |
Mahreç | Gümüşhane ili | ||||||||||||
| Pınarbaşı Uzun yayla
Çerkes Peyniri |
14.04.2021 | Kayseri Pınarbaşı
Belediyesi |
Menşe | Uzun yayla platosu | ||||||||||||
| Sakarya Abhaz (Abaza) Peyniri | 03.05.2021 | Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası | Mahreç | Sakarya İli | ||||||||||||
| Hellim Peyniri | 04.11.2009 | Kıbrıs Türk Sanayi
Odası |
Menşe | Kıbrıs adası | ||||||||||||
| Parmesan Peyniri | 20.11.2017 | Consorzio del Formaggio Parmigiano-Reggiano | Menşe | İtalya’nın Parma, ReggioEmilia, Modena ve Mantua İlleri ile Po ve Reno
Nehri Kıyıları |
||||||||||||
| Grana Padano Peyniri | 28.03.2018 | Consorzioper la Tutela
del Formaggio Grana Padano |
Menşe | İtalya’nın Po ve Reno Nehri Kıyılarındaki
Bazı Bölgeler |
Çizelge 1 de görüldüğü gibi coğrafi işaret almış 3 farklı peynir olan Grana Padano ,parmesan ve Hellim peyniri de coğrafi işaret almış durumdadır.
ÜLKEMİZ 7 BÖLGESİNDEKİ ÖNEMLİ PEYNİRLER
Ülkemizdeki önemli peynirler Çizelge 2 de gösterilmiştir.
Çizelge 2:Ülkemizin 7 Bölgesindeki önemli peynirler
| BÖLGE | ÖNEMLİ PEYNİRLER |
| EGE | Kopanisti
Sepet Peyniri Armola Peyniri Kirlihanım Peyniri Tire Çamur Peyniri Bergama Tulum Peyniri (İzmir Tulum Peyniri |
| AKDENİZ | Antakya Sürkü Çökeleği
Hatay Carra Peyniri (Testi Peyniri) Yalvaç Küp peyniri |
| İÇ ANADOLU | Karaman Divle Obruk Tulum Peyniri
Kargı Tulum Peyniri Pınarbaşı Uzunyayla Çerkes Peyniri Yozgat Çanak Peyniri Avanos Çömlek Peyniri |
| KARADENİZ | Deleme Peyniri
Külek Peyniri Kolot peyniri Aho Peyniri |
| DOĞU ANADOLU | Erzurum Civil ve Erzurum Küflü Civil (Göğermiş) Peyniri
Erzincan Tulum Peyniri Kars Gravyeri Gorcolo Peyniri Van Otlu Peynir Yaprak Peyniri |
| MARMARA | Mihaliç Peyniri
Edirne Beyaz Peyniri Ezine Peyniri Malkara Eski Kaşar Peyniri İsli Çerkez Peyniri |
| GÜNEYDOĞU ANADOLU | Diyarbakır Örgü Peyniri
Gaziantep Sıkma Peyniri |
SONUÇ:
Peynir markalaşması için Ulusal Süt Zirvesinde karar verildiği gibi Markalaşma potansiyeli olan en az 10 farklı yöreden seçilen peynirlerin markalaşması için projeler üretilmesi ve Tarım ve Orman Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığı liderliğinde ve Ulusal Süt Konseyinin tüm paydaşlarının ortak proje ile seçilecek ve markalaşma potansiyeli olan yeterince üretilen peynirler için ortak markalaşma grubu oluşturulup çalışmalara hemen başlanmalıdır. Bu şekilde sadece 2 peynirimiz olan “Erzincan Tulum Peyniri” ve “Ezine Peyniri” dışındaki peynirlerin de AB coğrafi işareti alması ve peynir konusunda markalaşmanın yaygınlaştırılması mümkün olacaktır. Peynir lezzetlerimizi dünyaya tanıtmak ve katma değer kazandırmak için çalışmalar hızlandırılmalıdır. Ortak çalışma ve projeler ile peynirde hızlı markalaşma sağlanacaktır.
