Nevzat Can Gürbüz
Ankara Üniversitesi • Mühendislik Fakültesi • Kimya Mühendisliği
Su, gıda üretiminin temel girdilerinden biri olmasına rağmen, tükettiğimiz bir ürünün arkasında ne kadar su kullanıldığını çoğu zaman göremiyoruz. Bir kilogram et, tahıl veya sebze soframıza ulaşana kadar hammaddenin yetiştirilmesi, işlenmesi ve tedarik zinciri boyunca gerçekleşen doğrudan ve dolaylı su tüketimini beraberinde getiriyor. Bu görünmeyen kullanımın değerlendirilmesinde “su ayak izi” kavramı önemli bir araç olarak öne çıkıyor.
Su ayak izi, bir ürünün, sürecin, kurumun veya tüketicinin doğrudan ve dolaylı tatlı su kullanımını değerlendiren bir göstergedir. Geleneksel su çekimi hesaplarından farklı olarak, üretimde tüketilen yağmur suyunu ve kirlilik yükünü de dikkate alır. Yeşil su ayak izi, toprakta depolanan ve bitkiler tarafından kullanılan yağmur suyunu; mavi su ayak izi, yüzey ve yeraltı sularından tüketilen suyu ifade eder. Gri su ayak izi ise kirletici yükünün belirlenen su kalitesi standartlarına düşürülmesi için teorik olarak gerekli tatlı su hacmidir; fiilen tüketilen bir su miktarı değildir.
Gıda üretimi, küresel su ayak izinin en önemli bileşenidir. 1996–2005 dönemini inceleyen bir küresel çalışmada tarımsal üretimin insanlığın toplam su ayak izindeki payı yaklaşık %92 olarak hesaplanmıştır. Bitkisel üretimin yeşil ve mavi su ayak izi için literatürde yaklaşık 5.938–8.508 km³/yıl aralığında tahminler bulunmaktadır. Ayrıca küresel bitkisel üretime bağlı mavi su ayak izinin yaklaşık %57’sinin çevresel akış gereksinimlerini aşan bölgelerde gerçekleştiği hesaplanmıştır. Bu bulgular, kullanılan suyun miktarı kadar kullanımın gerçekleştiği havzanın koşullarının da değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.
Gıdalar arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Küresel ortalamalara göre sığır etinin su ayak izi yaklaşık 15.415 L/kg, domuz etinin 5.988 L/kg, tavuk etinin 4.325 L/kg’dır. Bu değer buğday için 1.827 L/kg, mısır için 1.222 L/kg ve domates için 214 L/kg olarak hesaplanmıştır. Ancak bu sayılar tek başına bir gıdanın çevresel açıdan iyi veya kötü olduğunu göstermez. İklim, sulama yöntemi, verim, suyun kaynağı ve ürünün besin değeri birlikte değerlendirilmelidir. Bazı bitkisel ürünler de yüksek değerlere sahiptir; kabuksuz badem için küresel ortalama yaklaşık 16.095 L/kg’dır.
Su ayak izi değerlendirmesi, üretim kararlarını yönlendirmek için de kullanılabilir. Water Footprint Assessment yaklaşımı; hedef ve kapsamın belirlenmesi, su ayak izinin hesaplanması, sürdürülebilirliğin değerlendirilmesi ve çözüm stratejilerinin geliştirilmesi aşamalarından oluşur. ISO 14046 standardı ise ürün, süreç ve kuruluşların suyla ilişkili çevresel etkilerinin yaşam döngüsü yaklaşımıyla değerlendirilmesine yönelik bir çerçeve sunar. Hacimsel su ayak izi ile çevresel etki değerlendirmesi birbirini tamamlar.
Türkiye açısından konu özellikle önemlidir. Tarım ve Orman Bakanlığının 2023–2033 Su Verimliliği Strateji Belgesi ve Eylem Planı’nda Türkiye’nin su stresi altında olduğu belirtilmekte; kişi başına kullanılabilir yıllık su miktarının 2030 yılında yaklaşık 1.200 m³’e gerilemesi öngörülmektedir. Verimli sulama yöntemlerinin yaygınlaştırılması, ürün deseninin havzaların su varlığına göre planlanması, gıda kayıp ve israfının azaltılması ve endüstride suyun geri kazanılması bu nedenle önem taşır.
Su ayak izi, üretim ve tüketim tercihlerimizin su kaynakları üzerindeki baskısını anlamamızı sağlar. Gıda sektöründe sürdürülebilir su yönetimi, toplam kullanımın azaltılmasıyla birlikte suyun nerede, ne zaman ve hangi kaynaktan tüketildiğinin dikkate alınmasını gerektirir.
Kaynaklar: Hoekstra ve ark. (2011), The Water Footprint Assessment Manual; Hoekstra ve Mekonnen (2012), The Water Footprint of Humanity; Mekonnen ve Gerbens-Leenes (2020), The Water Footprint of Global Food Production; Mekonnen ve Hoekstra (2020), Sustainability of the Blue Water Footprint of Crops; ISO 14046:2014; Tarım ve Orman Bakanlığı (2023), Su Verimliliği Strateji Belgesi ve Eylem Planı 2023–2033.
